Бакыт Самаганова
Бишкек
Кыргызстандын тарыхы өлкөдөгү спорт менен билим берүүнүн өнүгүшүнө өзүнүн таланты, талыкпаган эмгеги жана ишине болгон берилгендиги аркылуу зор салым кошкон аялдардын ысымдарына бай.
Алардын бири — Бакыт Жээнбай кызы Самаганова, Кыргызстандын аялдар шахматынын негиздөөчүлөрүнүн бири, Орто Азиядагы түпкү улуттардын арасындагы аялдардын ичинен биринчи болуп СССРдин шахмат боюнча спорт чебери наамын алган инсан.
Анын спорттук жетишкендиктери, педагогикалык ишмердиги жана кыргыз тилиндеги алгачкы шахмат окуу куралдарын түзүүсү интеллектуалдык спорттун өнүгүшүнө, шахматтын жайылышына жана жаш шахматчылардын бир нече муунун тарбиялоого чоң салым кошкон.
Алардын бири — Бакыт Жээнбай кызы Самаганова, Кыргызстандын аялдар шахматынын негиздөөчүлөрүнүн бири, Орто Азиядагы түпкү улуттардын арасындагы аялдардын ичинен биринчи болуп СССРдин шахмат боюнча спорт чебери наамын алган инсан.
Анын спорттук жетишкендиктери, педагогикалык ишмердиги жана кыргыз тилиндеги алгачкы шахмат окуу куралдарын түзүүсү интеллектуалдык спорттун өнүгүшүнө, шахматтын жайылышына жана жаш шахматчылардын бир нече муунун тарбиялоого чоң салым кошкон.
Өмүр баяны
Бакыт Жээнбай кызы Самаганова бала кезинен эле шахматка өзгөчө шыгы менен айырмаланган. Мектепте окуп жүргөндө эле Кыргыз ССРинин намысын бүткүл союздук мелдештерде коргоп, 1961-жылы пионерлер делегациясынын курамында Москва шаарында өткөн КПССтин XXII съездинин ачылышына арналган салтанаттуу иш-чараларга катышкан.
Жаш кезинен тартып ал Кыргызстандын эң күчтүү шахматчы кыздарынын катарына кирген. Он беш жылдан ашык убакыт бою Кыргыз ССРинин аялдар арасындагы чемпиону болуп, жыл сайын СССРдин күчтүү шахматчы аялдарынын чемпионаттарына республика атынан катышып турган.
Жаш кезинен тартып ал Кыргызстандын эң күчтүү шахматчы кыздарынын катарына кирген. Он беш жылдан ашык убакыт бою Кыргыз ССРинин аялдар арасындагы чемпиону болуп, жыл сайын СССРдин күчтүү шахматчы аялдарынын чемпионаттарына республика атынан катышып турган.
Анын жогорку спорттук чеберчилиги Кыргызстан менен гана чектелбестен, бүткүл Союзга таанылган. 1971-жылы СССРдин студенттери арасындагы «Буревестник» ыктыярдуу спорт коомунун Борбордук кеңешинин чемпиону болсо, 1972-жылы аялдар арасында «Спартак» ыктыярдуу спорт коомунун Борбордук кеңешинин чемпиону болгон.
Анын эң чоң жетишкендиктеринин бири — СССРдин шахмат боюнча спорт чебери наамын алышы.
Көп жылдар бою Бакыт Жээнбай кызы Кыргыз ССРинин аялдар курама командасынын биринчи тактасында ойноп, СССР элдеринин Спартакиадаларында, бүткүл союздук командалык чемпионаттарда жана башка ири мелдештерде республиканын намысын татыктуу коргогон.
Активдүү спорттук карьерасын аяктагандан кийин ал өз өмүрүн педагогикалык ишмердикке арнаган. Кыргыз ССРинин жаштар курама командасынын машыктыруучусу болуп иштеп, балдарды жана жаштарды шахматка үйрөтүп, аларда логикалык ой жүгүртүүнү, тартипти жана интеллектуалдык өнүгүүгө болгон умтулууну калыптандырган.
Анын эң чоң жетишкендиктеринин бири — СССРдин шахмат боюнча спорт чебери наамын алышы.
Көп жылдар бою Бакыт Жээнбай кызы Кыргыз ССРинин аялдар курама командасынын биринчи тактасында ойноп, СССР элдеринин Спартакиадаларында, бүткүл союздук командалык чемпионаттарда жана башка ири мелдештерде республиканын намысын татыктуу коргогон.
Активдүү спорттук карьерасын аяктагандан кийин ал өз өмүрүн педагогикалык ишмердикке арнаган. Кыргыз ССРинин жаштар курама командасынын машыктыруучусу болуп иштеп, балдарды жана жаштарды шахматка үйрөтүп, аларда логикалык ой жүгүртүүнү, тартипти жана интеллектуалдык өнүгүүгө болгон умтулууну калыптандырган.
Өлкөнүн өнүгүүсүнө кошкон салымы
Бакыт Самаганованын эң башкы салымы аялдар шахматын өнүктүрүү менен гана чектелбестен, кыргыз тилиндеги шахматты окутуунун улуттук системасын түзгөндүгүндө.
Ал жаңыдан шахмат үйрөнүп жаткан окурмандар үчүн арналган алгачкы окуу куралдарынын бири болгон «Шахмат сабагы» китебинин автору.
Бул китеп жарык көргөнгө чейин анын методикалык сабактары эки жыл бою «Жаш Ленинчи» жаштар журналына ай сайын жарыяланып, окурмандардын кеңири колдоосуна ээ болгон. Кийинчерээк бул материалдар бириктирилип окуу китеби болуп басылып чыккан жана жалпы тиражы 20 миң нускага жакын болуп, эки жолу кайра басылган. Ал мезгил үчүн бул абдан чоң көрсөткүч болгон.
Ал атасы, жазуучу Жээнбай Самаганов менен биргеликте төмөнкү китептерди даярдап чыгарган:
Ал жаңыдан шахмат үйрөнүп жаткан окурмандар үчүн арналган алгачкы окуу куралдарынын бири болгон «Шахмат сабагы» китебинин автору.
Бул китеп жарык көргөнгө чейин анын методикалык сабактары эки жыл бою «Жаш Ленинчи» жаштар журналына ай сайын жарыяланып, окурмандардын кеңири колдоосуна ээ болгон. Кийинчерээк бул материалдар бириктирилип окуу китеби болуп басылып чыккан жана жалпы тиражы 20 миң нускага жакын болуп, эки жолу кайра басылган. Ал мезгил үчүн бул абдан чоң көрсөткүч болгон.
Ал атасы, жазуучу Жээнбай Самаганов менен биргеликте төмөнкү китептерди даярдап чыгарган:
- «Шахмат сабагы»;
- Эмануил Ласкердин «Как Виктор стал шахматным мастером» чыгармасынын кыргызча котормосу — «Виктор кантип шахмат мастери болду» (1980);
- «Шахмат жана шахматчылар жөнүндө» (1981).
Бакыт Самаганованын жогорку кесипкөйлүгү чет өлкөлөрдө да жогору бааланган. 1985-жылы ал Франциянын L'Humanité гезитинин редакциясы уюштурган майрамдык иш-чараларга катышууга чакырылып, бул анын жетишкендиктеринин эл аралык деңгээлде таанылганын көрсөткөн.
Өзүнүн көрүнүктүү спорттук ийгиликтери үчүн Бакыт Самаганованын ысымы «Кыргыз ССРинин спорт энциклопедиясына» республиканын белгилүү спортчуларынын бири катары киргизилген.
Бакыт Жээнбай кызы Самаганованын өмүр жолу — бул жеке спорттук бийиктиктерди багынтуу менен гана чектелбестен, Кыргызстандагы аялдар шахматынын, улуттук шахматтык билим берүүнүн жана интеллектуалдык маданияттын бекем пайдубалын түптөгөн аялдын тарыхы.
Анын жеңиштери көптөгөн кыздарды шахматты тандап алууга шыктандырса, окуу китептери жана машыктыруучулук ишмердиги бүгүнкү күндө да кыргызстандык шахматчылардын жаңы муунун тарбиялоого кызмат кылып келет.
Бүгүнкү күндө Бакыт Самаганованын ысымы Кыргыз Республикасынын спортунун, билим берүүсүнүн жана маданий мурасынын өнүгүшүнө зор салым кошкон көрүнүктүү аялдардын катарында татыктуу орунду ээлейт.
Анын спорттук жетишкендиктери, педагогикалык ишмердиги жана кыргыз тилиндеги алгачкы шахмат окуу куралдары шахматтын өнүгүшүнө жана жаш муундарды тарбиялоого чоң салым кошкон.
- БулактарКыргыз ССРинин спорт энциклопедиясы.
- Самаганов Ж., Самаганова Б. «Шахмат сабагы».
- Ласкер Э. «Виктор кантип шахмат мастери болду» (кыргызча котормо, 1980).
- «Шахмат жана шахматчылар жөнүндө» (1981).
- Өтүнмөнүн автору тарабынан берилген материалдар.
Бакыт Самаганованын тарыхы боюнча акцияга катышуу үчүн арыздын автору
Айжан Мусаева,
Бишкек ш.
Айжан Мусаева,
Бишкек ш.
Сизди дагы кызыктырышы мүмкүн
© 2025 Мыйзамдуулук Демилгелеринин Аялдар Альянсы
Долбоордун демилгечиси